De grootschalige protestmars voor hervormingen in de cruciale defensiesector van afgelopen vrijdag bracht in het centrum van Kyiv meer dan 10.000 mensen bijeen en vulde de gehele Chreshtsjatyk, de belangrijkste kilometerslange straat van de hoofdstad. De demonstranten, voornamelijk jongeren maar ook gezinnen met kinderen en enkele ouderen, eisen verantwoording van de overheid, de herbenoeming van de ontslagen minister van Defensie Mikhaylo Fedorov en de voortzetting van Fedorov's militaire hervormingen.
De protesten nemen toe, ondanks de aanhoudende pogingen van de autoriteiten om ze in diskrediet te brengen. Elk bericht op sociale media met foto's uit het centrum van Kyiv trekt onmiddellijk honderden beledigende reacties van ogenschijnlijk nepaccounts. Deze bots beschuldigen de demonstranten van alles wat denkbaar is: werken voor de vijand, 'de boel op stelten zetten' in oorlogstijd, en eisen zelfs dat alle demonstranten naar het front worden gestuurd.
Niets hiervan werkt en de protesten nemen niet af. Integendeel, de stortvloed aan berichten van nepaccounts vergroot juist de zichtbaarheid van elk bericht over het onderwerp en wakkert de passie van de demonstranten nog verder aan. Net als bij de protesten van vorig jaar tegen de afbraak van de onafhankelijkheid van anti-corruptiebureaus is de beweging a-politiek. Er zijn geen symbolen van politieke partijen te zien bij de demonstraties en de meeste politici houden liever afstand van het Majdanplein.
Zelfs degenen die sympathie hebben voor de protesten en er actief aan deelnemen – anti-corruptieorganisaties uit het maatschappelijk middenveld, die al lange tijd de facto als politieke actoren fungeren, evenals parlementsleden zoals Maryana Bezuhla en Yaroslav Zhelezniak – hebben geen poging gedaan om een leidende rol op zich te nemen tijdens de demonstraties. Ook eerdere coördinatoren van protesten, zoals Zinajda Averina vorig jaar en veteraan Dmytro Kozyatynskyi dit jaar, hebben consequent benadrukt dat zij als organisatoren fungeren en niet als echte leiders. Ondertussen heeft Fedorov zelf zich ook afzijdig gehouden van de protesten, hoewel hij mensen eerder wel bedankt heeft voor hun steun.
Twee weken lang heeft een land in oorlog grootschalige demonstraties gezien zonder een leidende stem en zonder een duidelijk omschreven ideologisch of politiek programma.
Hoe kan een a-politiek en ogenschijnlijk leiderloos protest voortduren? Het is duidelijk dat Oekraïne een nieuwe vorm van protest ervaart, die bijna volledig via sociale media wordt gecoördineerd. Elke deelnemer kan vrijwel in realtime de plannen observeren, bespreken en gezamenlijk bijsturen.
President Volodymyr Zelensky zei ooit: 'Ieder van ons is president. Jaren later is dit idee in een geheel andere vorm teruggekeerd. Bij deze protesten is er geen centraal besluitvormingsorgaan. In plaats daarvan zijn er online platforms waar duizenden deelnemers in realtime communiceren, hun acties coördineren, hun eisen en emoties uiten en gezamenlijk zowel het kader als de agenda van de beweging vormgeven.
Vroeg of laat zullen de demonstranten hun ontevredenheid onvermijdelijk moeten kristalliseren in een aantal duidelijke politieke eisen. Dat zal de geboorte van een daadwerkelijke politieke beweging markeren. Voor nu maken de jongeren die de kern van de protesten vormen zich vooral zorgen over het vooruitzicht dat hervormingen worden stopgezet, de terugkeer van de oude corrupte elites en het voortbestaan van een onverantwoordelijk, sterk gecentraliseerd bestuur dat duidelijk niet de belangen van grote delen van de samenleving dient.
Maar de eisen voor hervormingen – die een persoonlijke betekenis hebben gekregen in de figuur van de hervormingsgezinde minister Fedorov – zullen onvermijdelijk veranderingen vereisen in de manier waarop de staat wordt bestuurd en een transformatie van het politieke landschap. Hervormingen worden immers niet door de straat doorgevoerd, maar door de machthebbers, omdat zij over de nodige instrumenten beschikken.
En elke eis tot een regeringswisseling – of dat nu via de grondwet, verkiezingen of een ander mechanisme gebeurt – is per definitie politiek van aard. Het verandert het protest onvermijdelijk in een politieke strijd.
Voorlopig lijken noch Fedorov noch de protestcoördinatoren bereid die grens over te steken, uit angst dat beschuldigingen van 'destabilisatie' zouden kunnen evolueren van door bots aangestuurde propaganda naar echte politieke aanklachten. Fedorov heeft zelfs beloofd zich pas na afloop van de oorlog bij de oppositie tegen de president aan te sluiten. Toch kunnen eisen tot hervorming, geconfronteerd met een elite die niet bereid is veranderingen door te voeren, er onvermijdelijk toe leiden dat die grens wordt overschreden. Het is waarschijnlijk slechts een kwestie van 'wanneer'.
Ongeacht hoe lang duizenden gepassioneerde burgers de moed en energie blijven vinden om deel te nemen aan massaprotesten tijdens oorlogstijd, de vraag naar hervorming en verandering in de Oekraïense samenleving – een samenleving die zich veel sneller ontwikkelt dan het staatsapparaat van de jonge Oekraïense staat – zal niet verdwijnen. En dat betekent dat een nieuwe fase van politieke confrontatie bijna onvermijdelijk is.
De protesten van vorig jaar tegen de ontmanteling van het Nationaal Bureau voor Corruptiebestrijding van Oekraïne (NABU) kwamen voort uit precies dezelfde eis – om hervorming; en uit dezelfde angst dat de hervormingen zouden worden teruggedraaid.
Destijds slaagden de autoriteiten erin de vlammen van een nieuwe Maidan te doven door snel van koers te veranderen.
Dit jaar probeerde de president de situatie gedeeltelijk te kalmeren door opperbevelhebber van de strijdkrachten Oleksandr Syrskyi te ontslaan, wiens achterhaalde aanpak van de oorlogsvoering steeds meer kritiek had uitgelokt. Zal die concessie voldoende zijn om de crisis te bezweren, of in ieder geval de politisering van de protesten uit te stellen? De tijd zal het leren.
Bron: Kyiv Post, foto: Sergii Kostezh/Kyiv Post
